kopi, pisang, lan rokok a mild ngancani esuk iki. aku metu ngungak njaba. werna klawu ora rata kaya gambar durung dadi ing langit. apartemen four season werna ijo katon moncer ing sisih tengen, kaya sakranggeh tangan. gedung da vinci ketutupan wit jati. keprungu swara ibu kos lagi bengak-bengok ngundang anake. swarane dadi siji karo genjrengan gitar anake juragan sepatu ing ngomah ngarep lan gendhing degglung seka njero kamarku. aku nonton juragan sepatu ngetoake rx king, pas ing ngisorku. ing ngarep warung sisih tengen, wong wadon ngalamun kanti koran pos kota ing tangan. kucinge sing werna putih kanti ndas ireng uga lagi merem ngalamun ing bangku pinggir dalan.


aku adus nalika ngancik ladrang harjuna mangsah, gendhing karemane bapak. gebyar-gebyur kramas ngilangi gatel ing sirah, nganggo ramuan head&soulder karo mylea, adusku rada suwe, watara rong gendhing nyuwara.


mangkat mlipiri dalan kang wus ana srengene ketutupan mendhung ing sisih wetan, watara 70 derajat. metu lawang, mlangkah nuju sisih tengen, ngiwa, nengen maneh, nanging...handphoneku ketinggalan. balik maneh, ngiwa, nengen, ngiwa maneh, munggah, nengen, nengen, mlebu kamar, njupuk handphone ing pojokan karo nyaut korek gas werna kuning. terus bali mudhun, mangkat. nengen, ngiwa, nengen, ngiwa, nengen, ngiwa, nengen, mlebu lift sisih kiwa, metu langsung nengen, nengen, nengen njupuk absen, malik awak maneh. ngiwa, nengen, weruh pak yanto lagi ngetik, nengen, tekan mejaku.

yen ati kaya semplah lan pikiran oncat seka mbun-mbunan, apa aku kudu
tetep ngliga ing kene?

mbukak buku kumpulan geguritan 'pagelaran' anggitane jfx hoery kanti acak. pas ing kaca 73, kanti sesirah 'kemrungsung'


kemrungsung ati kapang
mung kepingin nyuntak kasunyatan
pikoleh saka angkere kutha metropolitan
sing sanyatane mung aweh pangiming-iming semu
ngglandhang ati kaguwang


terus, mbukak buku kumpulan cerpen 'wessex tales' thomas hardy, pas kaca 37 kanti judul 'the melancholy hussar'.


"but how?"she repeated, finding that he did not answer. 'will you buy your discharge?"
"ah no,'he said,"that's imposible in these times."


bar kuwi, nyandhak buku 'bash scripting' rofiq yuliardi tekan kaca 130 pas bab 'menyeleksi teks.'


fgrep mirip dengan egrep, yaitu grep dengan opsi -f tetapi fgrep merupakan kebalikannya, tidak menganggap metakarakter mempunyai arti khusus.


mandheg sedhela, aku njupuk ukara ing sirahku. pas kaca embuh, ing bab ra ngerti,

[x][x][x][x][x]!

suara lagu longue nylempit ing kuping, nalika aku chatting. ing njaba, langit klawu. gawean isih ana, nanging sirah ora keconggah golek ukara. rasane pingin mlayu mulih, lungguh ing pojok sawah sisih kidul desa cedhak kali. nggawa suling nembang sakkencandhake, sinandhing degan lan gula jawa.

ilir-ilir, ilir-ilir tandure wus sumilir
tak ijo royo-royo tak sengguh penganten anyar
cah angon, cah angon, penekna blimbing kuwi
lunyu-lunyu peneken kanggo masuh dodotira
dodotira jlumatana kanggo seba mengko sore
mumpung gedhe rembulane
mumpung jembar kalangane
ya suraka surak hore

wis suwe aku krungu seka kancaku, andi, yen lagu iki sakjane sakwijining mantra jaman kawuri. nanging lagi wingi aku mudheng apa sing dikarepke. sakwijining penelitian dening parwatri wahjono nemoni ing banyumudal, buayan, gombong nemoni sakwijining dukun cowongan (nini thowok). lagu kuwi dienggo ngundang udan lan memuji supaya sawah bali ijo.


ilir-ilir tanduran pindha udan
remu-remua ijo
kadia penganten anyar
kadia penganten anyar
ndi ana dhang raja pupus cindhe
kenene ora ana
suwarga akeh uwite
suwarga akeh uwite



ing serat damarwulan, nalika damarwulan mati, dewi sasmitaningrumlan dewi suselawati nganggo lagu iki kanggo nguripke maneh jisim kang wus tanpa napas kuwi.


ilir-ilir tandurira
ing wong sumilir mulya
ijo royo ingsun sengguh
penganten anyar paduka
bocah angon-angon sami
peneken balimbing ika
sun karya masuh kampuhe
kumitir ing manah radyan
bedhah pepinggirira
mumpung gedhe wulanipun
mumpung jembar kalangannya
yen suraka surak 'urip'



yen ing 'dialek van tuban' kang katulis dening oemboel warih kusuma ing tahun 1924 lagu ilir-ilir iki isine kanggo nunggu widadari kang arep teka.

lir-ilir kantu, sabuk jingga lir binatu, nglilira uga-uga
sapanen dhayohira
sapa dhedayohira
sapa dhedayohire, sapa dhedayohire, mbok tama, mbok supraba, gagar mayang, tunjung biru, surak apa, surak iye
cah angon-cah angon
penekna blimbing kuwi
lunyu-lunyu penekna
nggo suguh dhedayohe
sapa dhedayohe mbok tama, mbok supraba, gagar mayang, tunjung biru, surak apa, surak iye


ana uga kang ngira, wiji saksono, yen lagu iki ditulis dening sunan kalijaga kanggo sasmita nyebarke islam kanti lagu kang alus. tanpa nyerang, tanpa kekerasan. ananging katone ora pas, amarga lagu iki umure katone luwih tuwa tinimbang sunan kalijaga.

mendung kuwi isih kaya wingi, aku mlaku nuju kantor kanti iringan lagu jawa kang nglangut. ruanganku isih kosong, mung ana saklembar fax kang ngabarke pameran foto.

komputerku isih rusak. ngapa dina iki? mungkin nang kemang golek buku

janjia, lan aku ora bakal percaya

nalika tresnaku ilang, apa sliramu gelem nukoake aku maneh sakwijining tresna kang pungkasan?
sliramu nyawiji dadi banyu, kang lumintir ing kali lan ilang dadi urang, dolanan ing walik krikil. mumpet nalika kebo liwat lan njedul yen srengenge sore ngrayu nganggo sinare.
wektu lumaku lan banjir mangsa rendeng teka. sungutmu kecanthol ing suket pinggiran, nanging awakmu kagawa banyu udan.
aku nemu tresnamu ing pinggir kali liya, ketumpukan.watu gedhe nalika mangsa ketiga. tresna kuwi garing, tak gawa mulih, tak glepungi, tak goreng. lan nalika kabeh wus siap dipangan ana buto cakil teka nawani urang, kang jebule sliramu kang uga wis diglepungi lan digoreng.
cakil, apa sliramu nduwe tresna liya kang wus diglepungi?

13-14 april

"gue gak sholat lagi setelah gagal bunuh diri," kancaku ngomong karo aku, njelaske ngapa ora melu jumatan. kuwi omongan wulan wingi. aku ra ngerti apa hubungane bunuh diri karo sholat. aku males takon. sing jelas, dheweke nyoba bunuh diri gara2 cewek.

4 april wingi, kancane akrab sing rajin sholat ganti agama gara-gara nikah karo wong katolik. mula, sajadah, al quran, lan sarung, diwenehke kancaku mau. pikire, kaya wong srah-srahan kawinan. lan dheweke ngomong,"setelah 3 tahun gak sholat,akhirnya gue, sholat lagi."

kancane mau dianggep wong sing taat agama. wis umroh pas kuliah. mula kancaku mau mikir,"gue tahan tangis gue: lalu gue sholat dengan rasa aneh, hambar, sungkan, dan bingung sampai saat ini, gue ngelanjutin hal itu, meski ada rasa aneh masih menggantung (njupuk petikane puisi muhamad diponegoro 'sholat malam'), pikir gue; pindah kos, pindah kerjaan, pindah jenis kelamin, pindah media, pindah bus karena harus di oper karena mogok di jalan, pindah-pindah kekasih, pindah partai: gak terlalu berat, ketimbang pindah hal yg satu ini: believe. anjing, gue terharu banget."

nalika hans christian andersen mbuang jangkar, kabeh wus kaliwat, lan jette lampus ing agni. jenny lind tan ginape. putri duyung kang mati, lan ratu salju kang ora nginggati ati. alegro apa adagio ?

gamelan nyuwara ladrang nyandhet ati nalika burisrawa prasetya ora bakal nduwe bojo yen ora karo rara ireng. dheweke malah milih permadi kang sejatine seneng banowati. nanging tresna nggawa laku beda. banowati kudu ngayahi tugas kawin karo suyudana. banjur peputra lesmana mandrakumara kang tansah gagal nggolek katresnan. lesmana mati dening abimanyu ing brantayudha babag purwa. banjur abimanyu nyusul mati kanti awak kebak panah. kepangan mring sumpah nalika dheweke ngapusi dewi utari lan ngaku durung nduwe bojo. yen goroh, matine bakal kebak tatu. dewi utari tetep urip, lan bojone sing sijine -siti sundari- melu lampus dhiri ing kobaraning geni.

burisrawa mati ing baratayudha kinepruk gada. banowati sida kawin karo janaka, nanging mung sedina amarga dipateni aswatama. anake durna iki mati ing wengi kang padha nalika parikesit (kang isih bayi) mancal panah pasopati. arjuna lunga munggah gunung.

lan saiki, gendhing dengglung keprungu, nyekeli sikilku lan ngajak sirahku ngulandara golek crita liya.

- isih ana salya lan setyawati kang ginaris pesthi dadi siji (nanging kudu mateni maratuwa!)
- ana rama lan sinta kang saling tresna (nanging kudu njaluk bantuan kethek lan njebur geni)
- ana kamajaya lan ratih kang dadi dewa-dewining asmara (nanging ora nduwe awak lan ngrambyang dadi roh!)
- ana sirahku sing ora isa gawe crita

kanjeng pangeran aryo tandyonagoro, priyayi siji iki kondhang amarga irunge kang gedhe. kanca wartawan kang sok wawancara dheweke mesti apal, yen suwarane lirih mula tape recorder kudu cedhak banget karo cangkeme. omongane alus, nanging akeh wong sing sepet. sepet amarga dheweke didakwa nilep duit. saiki asring nang tv, pamer partai nganggo klambi kuning.

pas nggolek bahan kanggo nulis cover story aku nemu catetan pas nang kantor imigrasi wonosobo mbiyen. aku lali, catetan iki wis tau tak delehke kene apa durung:

"meja papat cokelat katon kemaki kanti mesin tik lawas. stempel telu ing meja paling ngarep, meja-meja kang sejajar rong lapis. kursi ireng lan wong nganggo seragam krem lan coklat tua wira-wiri. sing teka sepi lan luwih akeh calo ing baris ngarep. calo-calo kang luwih kemaki, kanti mripat kang kaya ditarik mendhuwur lan alis kang didhuwurke.

calo sing mau nawani aku lagi ngobrol karo petugas kang nganggo kang mau ngakon aku nindes mangsi werna biru nganggo mangsi ireng nalika nulis formulir.

sak wetara uwong mandheng aku, mungkin amaga aku teka mung nganggo sandhal ban lan katon ora borju. panatapku ngarah njaba jendela mlumpat pager lan dalanan. ana warung, mobil-mobil kuning angkutan kota sliweran, nanging jarang. udakara telung puluh menit pisan. suara mesin keprungu, terus sepi sedhela, banjur keprungu maneh kanti guru gatra lan guru lagu kang ora teratur."

prastawa kaya ngene iki jan-janne lumrah wae, nalika kuwi aku mangkel marang perlakuanne petugas kang ora ramah pisanane. nalika aku ngobrol karo wong liya sing arep kerja nang manca negara jebul regane larang tenan. wong loro kuwi mbayar 2 juta kanggo kir kesehatan karo ngurus paspor. aku pancen sedya arep ora liwat calo, pingin ngerti piye jan-janne wong2 kuwi. pisanan pitakone petugas ing kono,"disuruh nemuin orang nggak?" aku rada bingung nalika kuwi. sakwise tak pikir, iki masalah koneksi. aku ngomong,"tidak." pancen lebar kuwi aku lancar lan dadi sedina. nanging kuwi jalaran wong-wong kuwi katone mikir-mikir nalika nonton formulir sing wis tak isi. spesial, aku ditemoni pimpinane kang banjur ngobrolke kenalan-kenalan ing kantor imigrasi pusat.

omongan tukang becak karo lonthe hotel ing film three seasons
- wis tau mlebu hotel ?
= durung
- ana ndonya liya ing kana. (tangan tengene ngelus tangan kiwa, kenya kuwi mripate nrawang, lan tukang becak sing lagi nggenjot pedhal serius ndeleng pundake kang mulus) wong-wong kae ora kaya dhewe mlakune, cara ngomonge, kabeh beda. (mandhek udakara sak ambegan) srengene teka saben esuk kanggo wong2 kuwi. awake dhewe ana ing ngisor wewayangane wong2 kuwi.

ing sakwijining hotel ing jakarta, artis sinetron mlebu ing sakwijining kamar. ana anggota dpr ing kono. jelas dudu kampanye pemilu, nanging coblosan liya sakdurunge kenya kuwi lunga numpak jaguar lan ngentekke martinine. malem minggu pendhake, teka maneh ing pub kono karo wong spanyol sing diaku pacare.

artis liyane, sing main dadi pacar wong spanyol ing sakwijining film, pesen martini sing dikei cherry. "pertamanya manis," dheweke ngomong karo mlinguk nang aku. wong-wong liya ing longue remeng-remeng kuwi sibuk dhewe-dhewe. "lalu tambah manis, manis, dan semakin manis." ngguyu, kamangka ora ana sing lucu. banjur dj-dj bule teka, ngomong nganggo basa manca kanti topik panganan perancis lan vietnam. rasane aku kaya salah kostum. sak jam saklebare kuwi, dolan nang pub, lan artis mau nawani ganja. aku gedheg amarga wus cukup mumet krungu racikane swara dj perancis gondrong sing katone ngombe obat ndhisik.

taun 2002 lan 2003 akeh kebakaran lan omah2 digusur. ing akhir 2003 tekan saiki, mal-mal anyar thukul ing jakarta kaya lumut ing panggonan teles. ngapa akeh mal? plasa senayan kang manggon ing jalan asia-afrika saiki wus ora dhewekan. ing sandhinge ana stc, lan ing ngarepe lagi dibangun mal anyar. wingi, nalika liwat ing jalan gajah mada, uga ana gajahmada square kang lagi dibangun. daerah mangga dua uga ana quare2-an iki. sakwetara kuwi plasa semanggi nylinep ing kawasan sudirman-gatot subroto (lan ora perduli marang kritikan2 amarga isa gawe macet). aku ora ngerti ngapa wong2 sugih kuwi seneng gawe mal, dudu omah. mal-mal mau isine ora beda akeh. dodolanne mung kuwi-kuwi thok. nanging ana uga kang pancen spesialis, kaya roxy mas lan harco mangga dua kang akeh nggo dodolan henpon lan komputer

kancaku, wus nate takon masalah tata kota marang ahline. jarene, jakarta kuwi medeni tembe mburine. amarga akeh2e kang manggon kelas menengah, dudu wong sugih. lan omah2 kanggo kalangan menengah mung sithik. akeh2e ing pinggir kutha kang adoh. taman-taman kutha uga ora diopeni. malah-malah, diilangi fungsine kang kudune kanggo kumpuling warga kutha. yen pembangunan isih kaya ngene terus, suwe2 jakarta sugih mal, nanging ringkih.

jan-janne ora pas yen aku mbandingke mal karo pasar kaya ing desaku, sing rega bubur sumsum mung 250 rupiah. kabeh sing dodol kenal, uga sing tuku. jaman cilikku, bar mulih sekolah aku karo kanca2 sok nggolek duit tiba ing pasar kang wus sepi. kadhang entuk 25 rupiah utawa mung 5 rupiah. jaman kuwi - udakara taun 1981/1983 - aku tuku bubur mung 10 rupiah.

kadhang aku dijak simbahku (aku yen nyeluk dheweke ´mbok del´) blanja menyang kiringan yen pas dina pasaran, mlaku watara 4-5 kilometer. seneng amarga entuk jajanan.

ing jawa ana limang dina kang asring dadi pathokan pasar-pasar : pon, wage, kliwon, legi, paing. aturan iki wus ana kawit jaman mataram kuno (udakara abad 7 masehi). jaman kuwi, desa-desa nyawiji ing pranatan ekonomi nurut pasaran. kliwon dadi punjering desa, biasane ing tengah, lan liyane nganggo pasaran liya. desa-desa sakliyane kliwon biasne khusus dodolan barang khusus. misale : wage kanggo pasar kewan, paing kanggo barang grabah. lan kliwon kang biasne dadi punjering ekonomi dadi pusate amarga kabeh barang mlumpuk ing kene. kliwon biasane manggon ing 'watek' (mungkin yen jaman saiki sinebut ´kecamatan´)

ana rubrik ing pojok ngisor kaca (halaman) awal ing panjebar semangat kang disenengi mbakyuku sing nomer pitu. kuwi jaman nalika aku isih sd. mbuh saiki mbakyuku isih seneng apa ora aku ra ngerti. jeneng rubrike, 'sumber semangat'. menurutku, isine kadhang sok tau lan jawa banget. nanging kadhang uga lumayan kanggo ngaca marang kelakuan kita ing padinan. tulisane udakara mung rong paragraf thok. iki contone :

necepa sakehing ilmu kanthi niru watake blumbang, kang ora suthik lan ora ngremehake tekane banyu saka ngendi wae, ya kang tekane salalor, saka wetan, kidul, kulon utawa seka langit pisan. senajan ana banyu kang ngandhut rereged lan racun, kabeh tetep tinampa kanthi seneng lan sabar.

wondene yen wis kebak, becik ibarate ditintingi lan disaring sari-sarine, rereged mau bakal meneb karepe dhewe, lan wekasane banyu dadi bening kinclong-kinclong gawe resepe sadhengah wong kang nyawang.

ana warta unik seka majalah panjebar semangat minggu iki, judule walidji, caleg pkpi diadili/ iki pethilan wartane :

penampilane lugu, nanging percaya dhiri. sesawangan iki ditindhakake dening hms walidji nalika sidhang sepisan ing pengadilan negeri (pn) surabaya mentas iki. caleg partai keadilan dan persatuan indonesia (pkpi) iku sajak tatag marang tudhuhan pemalsuan ijazah sajana kang ditujoake marang dheweke. perkarane iku malah dianggep minangka kampanye gratis pencalonane minangka calon legislatif (caleg).

walidji teka ing pn surabaya pas jam 10.00, slaras karo relaas (surat,red) panggilan kang ditampa. nanging sidhang kang dipimpin dening hakim purnamawati,sh iku nembe diwiwiti jam 12 luwih. walidji tampil nganggo klambi jambon, dirangkepi jas werna krem. priya umur 61 taun iku didhampingi sawatara pendhukunge kang tansah ngumandhangake 'merdeka' lan Allahuakbar'.

sesuwene ngenteni sidhang diwiwiti, lageyane waildji kaya bintang pelem. "wah, yen ngene aku bisa luwih kondang,"kandhane priya asal sragen jateng iki. "yen padha dileboake koran utawa tivi, akeh wong kang nepungi aku. bisa-bisa aku malah dadi walikota,"ujare karo cengengesan.

sadurunge lungguh ing kursi terdakwa, walidji kober aweh pakurmatan marang majelis hakim, kaya kang lumrahe sidhang ing mahmil."siap...", pambengoke karo ngangkat tangan, banjur lungguh.

.........(terus ing pungkasan artikel).......

sing nganeh-anehi maneh, senajan nggembol gelar 'sarjana hukum', walidji sajak ora mudheng acara sidhang. nalika hakim purnamawati arep ngundur sidhang suwene sedina, walidji malah takon,"lho, geneya kok diundur? kok aku babar blas ora ditakoni,"takone katon ora mudheng.

mau bengi ngimpi bapak lan masku sing nomer 2 ngakon aku ganti jeneng. ibuku mung meneng wae. aku dikon ganti jeneng "abdullah bin teguh." aku nesu, mbanting gelas terus lunga. apa maksude?

pisang telu lan dolanan paint brush. embuh ngapa gambare dadi kaya ngene. aku nggambar sinambi ngrungoake fariz rm bengak-bengok seka winamp lan mendung ngiwi-iwi seka gorden biru gambar banyak. banyak ? aku lagi nggateake yen kuwi gambar banyak, sak ngertiku kuwi mung gorden biru lan ora nggateake apa motife.

koran tempo edisi setu wingi sumeleh ing kasur. ana gambar ati werna jambon ing pojok tengen nduwur. lan ana sub judul "kami kagak bakalan nyoblos" ing sisih kiwa, sesandingan karo gambar akbar tandjung lagi motong tumpeng. vcd happy time (zhang yimou) lan the best of times (tso-chi chang) sumlengkrah ing njobin. prey for rock 'n roll (alex steyermark) ana ing nduwur meja. sak wetara kuwi buku zoe heller notes on a scandal lan fay sweet kitchen essential isih ndingkruk ing tas abang. endi sing kudu diresensi ?

gawean numpuk lan aku kudu nonton film-film sing marai nglangut ? sewengi mung isa nulis kaya ngene thok :

semuanya berwarna pink - dinding, cangkir, sprei, dan bahkan sikat gigi. kamar di sebuah hotel berbintang lima itu tiba-tiba saja berubah gaya hanya karena kedatangan seorang penyanyi dari amerika yang bernama mariah carey. ia bukan siapa-siapa jika anda menanyakannya pada penjual rokok langganan saya.

aku metu nalika manuk greja pada golek pangan ing pojok gang. mlaku nuju kantor kaya diatur kanti formula khusus. ing gangku tekan lapangan, dalan katon sepi. mendung gawe swasana kaya lagi jam enem esuk. angin sumilir alon. terus ing jalan taman setiabudi timur wus rada rame. tukang ojek pada nongkrong. lan tekan ing ngarep hotel regent, dalan lumayan rame dening mobil-mobil. pas ngancik jalan setiabudi utara i, mataku ketanggor dening tulisan "jalan kebanggan warga setiabudi." kebanggaan ? sak ngertiku ing dalan iki panggonan mangkal bencong2 ing wayah wengi. lan yen awan kanggo parkir lan turu sopir taksi.

sing dodolan koran ora katon nalika mlebu gerbang gedung landmark. wong wadon lagi nelpon nganggo basa mandarin nalika mlebu gedunge. mencet angka 9 ing lift, lan mlebu kantor kang isih sepi. faks undangan wis akeh, mulai seka peresmian renovasi tugu katulistiwa nganti pindahe toko buku times. banyu bening cemepak, lan utekku ora bening babar blas.

langit tansah mendhung. yen ing jaman mbiyen, iki musime para kawi gawe kakawin lan kidung, nalika kembang-kembang wiwit mekar. ing cuplikan kidung alis-alis ijo digambarke kembang pudhak kang ngganda wangi, wit ing jurang dijiret kembang welasasih lan kasturi, saengga meksa wong kang liwat dadi mandheg ngilangke rasa sayah. sak wetara kuwi grimis rintik-rintil sinawut angin kang tumiyup alon lan mega ngemuli gunung rapet-rapet. kilat kedhep, diselingi guntur. sona njegog ribut dhewe, pitik alasan nangkring ing wit-witan, celeng mlaku-mlaku ing pinggir tegalan.

kuwi crita mbiyen kang njupuk latar ing alas kang isih rungkut, nalika ing tanah jawa isih ana gajah lan macan.

langit tansah mendhung, lan iki dudu wektu kang pas kanggo nglangut. nalika udan nggruduk dalan, mobil ing ngarep kantor mlaku alon lan banjur macet. lan kahanan iki bakal katon endah disawang saka nduwur. seka kantorku ing tingkat 9, mobil-mobil kuwi kaya ula akulit wesi dawa kang lagi golek tikus. fashion cafe ing sebrang dalan kadya ilang endahe, patung sudirman kang lagi hormat kaya kumat lara asmane.