setengah dina nang ngomah. ngobrol karo kanca kos, ngetik sinambi ngrungoake gendhing2 jawa. senen-selasa wingi aku kaya diteror wektu, sms lan telpon seka ngendi2. rasane kepingin mbanting telpon. apa maneh wingi pemotretan cover, mboseni.

nglangut ngrasaake kos-kosan sing panas. isa ngrampungke sak tulisan ('hikayat orang-orang narsis') lan ngedit lan ngekei pengantar sak tulisan ('kalung neon dan my little boy').

esuk-esuk nulis, ing komputer kanti iringan cd isobel. gorden kang luwih asring ketutup nyirep cahya kang sakjane ora sepiraa. esuk iki hawane kepenak. kanggo ngalamun, nulis, thengak-thenguk sinambi nyruput teh cangkir.


dina iki, aku pingine ora nang kantor sik, nanging ngulandara tekan kemang golek buku. tekan aksara aku langsung nuju rak ing waliking lorong mlebu. ing kono aku njupuk buku kang dijupuk seka blog, salam pax the bagdad blog. terus milang-miling nonton buku sing diseleh meja, aku njupuk elizabeth costello kang ditulis jm coetzee. dadi, nalika numpak kopaja 77 aku maca bukune coetzee. ukara-ukarane prasaja tanpa pralampita kang ngayawara.


mlaku-mlaku ndhisik nang blok m, mangan bakso, banjur mangan bakso ing ngarep pasar. mlebu malku-mlaku maneh terus ngantri nang bus way.

layar monitor wis dikebaki templekan kertas post it loro.


"aku udah cemplungin siaran pers ttg stand-nya sampoerna di prj itu di xxxxxxxxx@yahoo.com"

"kata abel: besok pagi ya kita ngerjain highlight."


kalawarti panjebar semangat anyar wis teka, naskah seka warner bross firebelle lan the corrs teka kanti foto kang peni. kerja lagi males. apa iki pengaruh seka lagu-lagune isobel kang mau tak puter? embuh! apa pisang sing tak pangan mau nggawa hawa beda? ra ngerti.

malem minggu bareng john lan paul

ing dina
nalika swara beatles sesideman ngajak demenan
nanging aku lagi ora karem
aku arep nonton langit
lungguhan ing balkon sinambi takon-pinakon
karo sapa?

"you can hear me!" john lenon ngeyel (1)
"you see nothing" kandhane paul mcartney (2)

nanging butuhku mung lungguhan
sinambi nyekel sakcangkir kopi

"we're all living in yellow submarine,
we're all living in yellow submarine" (3)
john karo paul nyanyi bareng

piye yen sesuk wae?
aku bakal lungguh ing kene maneh
ngenteni udan
nyulam crita
dijilid dadi pustaka
kang isine mung kapang

nanging saiki mangsa ketiga
critane kudu beda
piye carane ben dina katon endah?

"when i'm home everything seems to be right" (4)
nanging adoh yen kudu mulih
"seems so hard to find" (5)
pancen
"listen, do you want to know a secret?" (6)
apa kuwi
"hey, you've got to hide your love away" (7)
apa hubungane? ra sah ngayawara!
"come on, come on" (8)
apa sih?
"everything was right" (9)
kuwi lak nalika semana,
jaman dina isine mung padhang njingglang
"i said something wrong" (10)
terus?
"love is such an easy game to play" (10)
jarene sapa? aku ra percaya

tak critani wae
sore kuwi aku lungguh bareng
nyawang lintang sinambi cekelan tangan
lan sesumbar yen tresna kuwi
digawe ing ratri
lan katone dheweke setuju

"well, she was just seventeenth.
you know what i mean" (11)

pancen, lan kuwi crita lawas
luwih seka 10 tahun kepungkur
pantes disuwek, dibuang
nanging aku ora ana crita liya

"i'm so tired" (12)

ya wis, sugeng ndalu
aku isih kepingin lungguh ing kene
sapa ngerti ana crita kanggo sesuk wengi

kutipan dijupuk seka lagu-lagune beatles
(1) and your bird can sing
(2) for no one
(3) yellow submarine
(4) hard day night
(5) things we said to day
(6) do you want to know a secret
(7) you've got to hide your love away
(8) please,please me
(9) she said-she said
(10) yesterday
(11) i saw her standing there
(12) i'm so tired

esuk ing tanggal kang padha setahun kepungkur
tangi amarga swara adzan subuh ing radio kang sakbanjure nyuwaraake lagu-lagu jazz. ngapa esuk tansah teka kanti pangajab kudu tangi?


njupuk banyu wudzu nalika jam ireng putih ing nduwur meja ngarah 5.15. komputer kang sewengi urip kanti mencereng ndeleng aku, aksara f kang digawe seka mozaik foto kaya urip.
ngrungoake radio sinambi main magic lines lan blockout.


bosen, terus muter lagu2 mp3. sing jelas2 kepingin tak rungoake 'selamat untukmu' sing dinyanyeake fariz rm karo deddy dhukun.


gawe capucino instan terus ngobrol karo dino, sinambi maca koran edisi minggu. ana cerpen 'nun' gaweane sitok srengene. lumayan!


5 tahun kepungkur
tangi, sholat, turu maneh. tangi maneh nalika jam 7.30. mangan sinambi nonton indonesia today ing rcti. trus nonton nba final2# antarane spurs vs knick (menang spurs) terus turu maneh. tangi jam 12.30


dina iki
tangi esuk amarga adzan subuh seka mesjid sebelah. sholat bajur turu maneh. lampu isih tak jarke peteng. sewengi sirahku kaya arep njeblug. akhir2 iki aku asring mumet tanpa aku ngerti sebabe. mau bengi turu sakwise magriban, aku ora sholat isya.
sakwise wareg ngalamun aku nyetel tv. ana film skubidu. gak menarik! swara tv dadine kanggo ngiringi aku terus ngimpi. mau bengi aku ngimpi lunga nang roma bareng pappilon numpak prau sing dawane kurang luwih telung meter. niyate golek buku. wektune mung sedhela lan tekan kono ketemu philip. kan philip lagi nang london? mbuh! sakdurunge mulih, aku mampir nang bakso malang karapitan (iki gak jelas maneh, ana bakso malang tekan roma). ana cewek ayu, ning aku ra ngerti sapa jenenge.


sakwise nguripke lampu aku njupuk hp kang ketinidihan pas mau bengi turu. ana 3 sms. seka mikael, ida, novi. aku gak isa mbales amarga pulsane kari rp 60,-
nonton acara lipstik. presentere dian utami. isine : kasus cerai tya subijakto, yuni shara meteng 4 wulan, shandy aulia nyolong2 numpak mobil. gak penting banget! mendhingan ngising sinambi maca buku. pas balik maneh ana sms seka anik.

"gamang itu artinya apa?"
ana sing takon wingi, lan ora ngira yen pitakon kuwi bakal metu seka
utekku kanggo awakku dhewe.

"who's got the power?"
kapacak ing sampul suplemen majalah time spring 2004. aku ra peduli marang
ukara iki.

"minat?"
pitakon iki teka mau bengi. pikirku: apik kanggo playon. apa petualangan
anyar? tansah mlayu terus? kapan tekan? kuwi dudu donyaku!


"aku main dengan chord primitif"
awan iki ana sing ngajak crita musik. aku ra mudheng. seleraku primitif.
dudu kuwi sing kudu tak lari, nanging komposisi beda kanti ladrang
subakastawa semangat bebop.


"hari ini gerhana matahari"
terus ngapa? langit nyimpen srengenge kawit mau. mung klawu mayungi wong2
demo ing bunderan hi karo dpr.


barang larang ana ing ngarepku, ing kotak abang tua.
"itu safir"
"yang putih diamond?"
"ya, ini diamond"
"berapa nih?"
"11 ribu yu es"

utek lagi bingung. ana sing gelem ngekei saran?

wingi awan dolan menyang rumah sakit jiwa. wong2 nganggo sandhangan kang padha. ana sing cengengesan, mbesengut, sopan, bengak-bengok.

bengine, aku dolan nang studio mendut nonton teater abu karo jazz piano walter lampe. jan-janne kelakuanne wong2 iki ora beda adoh karo wong2 nang rsj mau. bedane mung sing siji entuk duit lan nduwe alasan. sijine dipeksa mlebu ben ora nganggu. sing nduwe alasan wong liya, dudu sing mlebu rsj.

kopi, pisang, lan rokok a mild ngancani esuk iki. aku metu ngungak njaba. werna klawu ora rata kaya gambar durung dadi ing langit. apartemen four season werna ijo katon moncer ing sisih tengen, kaya sakranggeh tangan. gedung da vinci ketutupan wit jati. keprungu swara ibu kos lagi bengak-bengok ngundang anake. swarane dadi siji karo genjrengan gitar anake juragan sepatu ing ngomah ngarep lan gendhing degglung seka njero kamarku. aku nonton juragan sepatu ngetoake rx king, pas ing ngisorku. ing ngarep warung sisih tengen, wong wadon ngalamun kanti koran pos kota ing tangan. kucinge sing werna putih kanti ndas ireng uga lagi merem ngalamun ing bangku pinggir dalan.


aku adus nalika ngancik ladrang harjuna mangsah, gendhing karemane bapak. gebyar-gebyur kramas ngilangi gatel ing sirah, nganggo ramuan head&soulder karo mylea, adusku rada suwe, watara rong gendhing nyuwara.


mangkat mlipiri dalan kang wus ana srengene ketutupan mendhung ing sisih wetan, watara 70 derajat. metu lawang, mlangkah nuju sisih tengen, ngiwa, nengen maneh, nanging...handphoneku ketinggalan. balik maneh, ngiwa, nengen, ngiwa maneh, munggah, nengen, nengen, mlebu kamar, njupuk handphone ing pojokan karo nyaut korek gas werna kuning. terus bali mudhun, mangkat. nengen, ngiwa, nengen, ngiwa, nengen, ngiwa, nengen, mlebu lift sisih kiwa, metu langsung nengen, nengen, nengen njupuk absen, malik awak maneh. ngiwa, nengen, weruh pak yanto lagi ngetik, nengen, tekan mejaku.

yen ati kaya semplah lan pikiran oncat seka mbun-mbunan, apa aku kudu
tetep ngliga ing kene?

mbukak buku kumpulan geguritan 'pagelaran' anggitane jfx hoery kanti acak. pas ing kaca 73, kanti sesirah 'kemrungsung'


kemrungsung ati kapang
mung kepingin nyuntak kasunyatan
pikoleh saka angkere kutha metropolitan
sing sanyatane mung aweh pangiming-iming semu
ngglandhang ati kaguwang


terus, mbukak buku kumpulan cerpen 'wessex tales' thomas hardy, pas kaca 37 kanti judul 'the melancholy hussar'.


"but how?"she repeated, finding that he did not answer. 'will you buy your discharge?"
"ah no,'he said,"that's imposible in these times."


bar kuwi, nyandhak buku 'bash scripting' rofiq yuliardi tekan kaca 130 pas bab 'menyeleksi teks.'


fgrep mirip dengan egrep, yaitu grep dengan opsi -f tetapi fgrep merupakan kebalikannya, tidak menganggap metakarakter mempunyai arti khusus.


mandheg sedhela, aku njupuk ukara ing sirahku. pas kaca embuh, ing bab ra ngerti,

[x][x][x][x][x]!

suara lagu longue nylempit ing kuping, nalika aku chatting. ing njaba, langit klawu. gawean isih ana, nanging sirah ora keconggah golek ukara. rasane pingin mlayu mulih, lungguh ing pojok sawah sisih kidul desa cedhak kali. nggawa suling nembang sakkencandhake, sinandhing degan lan gula jawa.

ilir-ilir, ilir-ilir tandure wus sumilir
tak ijo royo-royo tak sengguh penganten anyar
cah angon, cah angon, penekna blimbing kuwi
lunyu-lunyu peneken kanggo masuh dodotira
dodotira jlumatana kanggo seba mengko sore
mumpung gedhe rembulane
mumpung jembar kalangane
ya suraka surak hore

wis suwe aku krungu seka kancaku, andi, yen lagu iki sakjane sakwijining mantra jaman kawuri. nanging lagi wingi aku mudheng apa sing dikarepke. sakwijining penelitian dening parwatri wahjono nemoni ing banyumudal, buayan, gombong nemoni sakwijining dukun cowongan (nini thowok). lagu kuwi dienggo ngundang udan lan memuji supaya sawah bali ijo.


ilir-ilir tanduran pindha udan
remu-remua ijo
kadia penganten anyar
kadia penganten anyar
ndi ana dhang raja pupus cindhe
kenene ora ana
suwarga akeh uwite
suwarga akeh uwite



ing serat damarwulan, nalika damarwulan mati, dewi sasmitaningrumlan dewi suselawati nganggo lagu iki kanggo nguripke maneh jisim kang wus tanpa napas kuwi.


ilir-ilir tandurira
ing wong sumilir mulya
ijo royo ingsun sengguh
penganten anyar paduka
bocah angon-angon sami
peneken balimbing ika
sun karya masuh kampuhe
kumitir ing manah radyan
bedhah pepinggirira
mumpung gedhe wulanipun
mumpung jembar kalangannya
yen suraka surak 'urip'



yen ing 'dialek van tuban' kang katulis dening oemboel warih kusuma ing tahun 1924 lagu ilir-ilir iki isine kanggo nunggu widadari kang arep teka.

lir-ilir kantu, sabuk jingga lir binatu, nglilira uga-uga
sapanen dhayohira
sapa dhedayohira
sapa dhedayohire, sapa dhedayohire, mbok tama, mbok supraba, gagar mayang, tunjung biru, surak apa, surak iye
cah angon-cah angon
penekna blimbing kuwi
lunyu-lunyu penekna
nggo suguh dhedayohe
sapa dhedayohe mbok tama, mbok supraba, gagar mayang, tunjung biru, surak apa, surak iye


ana uga kang ngira, wiji saksono, yen lagu iki ditulis dening sunan kalijaga kanggo sasmita nyebarke islam kanti lagu kang alus. tanpa nyerang, tanpa kekerasan. ananging katone ora pas, amarga lagu iki umure katone luwih tuwa tinimbang sunan kalijaga.

mendung kuwi isih kaya wingi, aku mlaku nuju kantor kanti iringan lagu jawa kang nglangut. ruanganku isih kosong, mung ana saklembar fax kang ngabarke pameran foto.

komputerku isih rusak. ngapa dina iki? mungkin nang kemang golek buku

janjia, lan aku ora bakal percaya

nalika tresnaku ilang, apa sliramu gelem nukoake aku maneh sakwijining tresna kang pungkasan?
sliramu nyawiji dadi banyu, kang lumintir ing kali lan ilang dadi urang, dolanan ing walik krikil. mumpet nalika kebo liwat lan njedul yen srengenge sore ngrayu nganggo sinare.
wektu lumaku lan banjir mangsa rendeng teka. sungutmu kecanthol ing suket pinggiran, nanging awakmu kagawa banyu udan.
aku nemu tresnamu ing pinggir kali liya, ketumpukan.watu gedhe nalika mangsa ketiga. tresna kuwi garing, tak gawa mulih, tak glepungi, tak goreng. lan nalika kabeh wus siap dipangan ana buto cakil teka nawani urang, kang jebule sliramu kang uga wis diglepungi lan digoreng.
cakil, apa sliramu nduwe tresna liya kang wus diglepungi?

13-14 april

"gue gak sholat lagi setelah gagal bunuh diri," kancaku ngomong karo aku, njelaske ngapa ora melu jumatan. kuwi omongan wulan wingi. aku ra ngerti apa hubungane bunuh diri karo sholat. aku males takon. sing jelas, dheweke nyoba bunuh diri gara2 cewek.

4 april wingi, kancane akrab sing rajin sholat ganti agama gara-gara nikah karo wong katolik. mula, sajadah, al quran, lan sarung, diwenehke kancaku mau. pikire, kaya wong srah-srahan kawinan. lan dheweke ngomong,"setelah 3 tahun gak sholat,akhirnya gue, sholat lagi."

kancane mau dianggep wong sing taat agama. wis umroh pas kuliah. mula kancaku mau mikir,"gue tahan tangis gue: lalu gue sholat dengan rasa aneh, hambar, sungkan, dan bingung sampai saat ini, gue ngelanjutin hal itu, meski ada rasa aneh masih menggantung (njupuk petikane puisi muhamad diponegoro 'sholat malam'), pikir gue; pindah kos, pindah kerjaan, pindah jenis kelamin, pindah media, pindah bus karena harus di oper karena mogok di jalan, pindah-pindah kekasih, pindah partai: gak terlalu berat, ketimbang pindah hal yg satu ini: believe. anjing, gue terharu banget."

nalika hans christian andersen mbuang jangkar, kabeh wus kaliwat, lan jette lampus ing agni. jenny lind tan ginape. putri duyung kang mati, lan ratu salju kang ora nginggati ati. alegro apa adagio ?

gamelan nyuwara ladrang nyandhet ati nalika burisrawa prasetya ora bakal nduwe bojo yen ora karo rara ireng. dheweke malah milih permadi kang sejatine seneng banowati. nanging tresna nggawa laku beda. banowati kudu ngayahi tugas kawin karo suyudana. banjur peputra lesmana mandrakumara kang tansah gagal nggolek katresnan. lesmana mati dening abimanyu ing brantayudha babag purwa. banjur abimanyu nyusul mati kanti awak kebak panah. kepangan mring sumpah nalika dheweke ngapusi dewi utari lan ngaku durung nduwe bojo. yen goroh, matine bakal kebak tatu. dewi utari tetep urip, lan bojone sing sijine -siti sundari- melu lampus dhiri ing kobaraning geni.

burisrawa mati ing baratayudha kinepruk gada. banowati sida kawin karo janaka, nanging mung sedina amarga dipateni aswatama. anake durna iki mati ing wengi kang padha nalika parikesit (kang isih bayi) mancal panah pasopati. arjuna lunga munggah gunung.

lan saiki, gendhing dengglung keprungu, nyekeli sikilku lan ngajak sirahku ngulandara golek crita liya.

- isih ana salya lan setyawati kang ginaris pesthi dadi siji (nanging kudu mateni maratuwa!)
- ana rama lan sinta kang saling tresna (nanging kudu njaluk bantuan kethek lan njebur geni)
- ana kamajaya lan ratih kang dadi dewa-dewining asmara (nanging ora nduwe awak lan ngrambyang dadi roh!)
- ana sirahku sing ora isa gawe crita

kanjeng pangeran aryo tandyonagoro, priyayi siji iki kondhang amarga irunge kang gedhe. kanca wartawan kang sok wawancara dheweke mesti apal, yen suwarane lirih mula tape recorder kudu cedhak banget karo cangkeme. omongane alus, nanging akeh wong sing sepet. sepet amarga dheweke didakwa nilep duit. saiki asring nang tv, pamer partai nganggo klambi kuning.

pas nggolek bahan kanggo nulis cover story aku nemu catetan pas nang kantor imigrasi wonosobo mbiyen. aku lali, catetan iki wis tau tak delehke kene apa durung:

"meja papat cokelat katon kemaki kanti mesin tik lawas. stempel telu ing meja paling ngarep, meja-meja kang sejajar rong lapis. kursi ireng lan wong nganggo seragam krem lan coklat tua wira-wiri. sing teka sepi lan luwih akeh calo ing baris ngarep. calo-calo kang luwih kemaki, kanti mripat kang kaya ditarik mendhuwur lan alis kang didhuwurke.

calo sing mau nawani aku lagi ngobrol karo petugas kang nganggo kang mau ngakon aku nindes mangsi werna biru nganggo mangsi ireng nalika nulis formulir.

sak wetara uwong mandheng aku, mungkin amaga aku teka mung nganggo sandhal ban lan katon ora borju. panatapku ngarah njaba jendela mlumpat pager lan dalanan. ana warung, mobil-mobil kuning angkutan kota sliweran, nanging jarang. udakara telung puluh menit pisan. suara mesin keprungu, terus sepi sedhela, banjur keprungu maneh kanti guru gatra lan guru lagu kang ora teratur."

prastawa kaya ngene iki jan-janne lumrah wae, nalika kuwi aku mangkel marang perlakuanne petugas kang ora ramah pisanane. nalika aku ngobrol karo wong liya sing arep kerja nang manca negara jebul regane larang tenan. wong loro kuwi mbayar 2 juta kanggo kir kesehatan karo ngurus paspor. aku pancen sedya arep ora liwat calo, pingin ngerti piye jan-janne wong2 kuwi. pisanan pitakone petugas ing kono,"disuruh nemuin orang nggak?" aku rada bingung nalika kuwi. sakwise tak pikir, iki masalah koneksi. aku ngomong,"tidak." pancen lebar kuwi aku lancar lan dadi sedina. nanging kuwi jalaran wong-wong kuwi katone mikir-mikir nalika nonton formulir sing wis tak isi. spesial, aku ditemoni pimpinane kang banjur ngobrolke kenalan-kenalan ing kantor imigrasi pusat.

omongan tukang becak karo lonthe hotel ing film three seasons
- wis tau mlebu hotel ?
= durung
- ana ndonya liya ing kana. (tangan tengene ngelus tangan kiwa, kenya kuwi mripate nrawang, lan tukang becak sing lagi nggenjot pedhal serius ndeleng pundake kang mulus) wong-wong kae ora kaya dhewe mlakune, cara ngomonge, kabeh beda. (mandhek udakara sak ambegan) srengene teka saben esuk kanggo wong2 kuwi. awake dhewe ana ing ngisor wewayangane wong2 kuwi.

ing sakwijining hotel ing jakarta, artis sinetron mlebu ing sakwijining kamar. ana anggota dpr ing kono. jelas dudu kampanye pemilu, nanging coblosan liya sakdurunge kenya kuwi lunga numpak jaguar lan ngentekke martinine. malem minggu pendhake, teka maneh ing pub kono karo wong spanyol sing diaku pacare.

artis liyane, sing main dadi pacar wong spanyol ing sakwijining film, pesen martini sing dikei cherry. "pertamanya manis," dheweke ngomong karo mlinguk nang aku. wong-wong liya ing longue remeng-remeng kuwi sibuk dhewe-dhewe. "lalu tambah manis, manis, dan semakin manis." ngguyu, kamangka ora ana sing lucu. banjur dj-dj bule teka, ngomong nganggo basa manca kanti topik panganan perancis lan vietnam. rasane aku kaya salah kostum. sak jam saklebare kuwi, dolan nang pub, lan artis mau nawani ganja. aku gedheg amarga wus cukup mumet krungu racikane swara dj perancis gondrong sing katone ngombe obat ndhisik.

taun 2002 lan 2003 akeh kebakaran lan omah2 digusur. ing akhir 2003 tekan saiki, mal-mal anyar thukul ing jakarta kaya lumut ing panggonan teles. ngapa akeh mal? plasa senayan kang manggon ing jalan asia-afrika saiki wus ora dhewekan. ing sandhinge ana stc, lan ing ngarepe lagi dibangun mal anyar. wingi, nalika liwat ing jalan gajah mada, uga ana gajahmada square kang lagi dibangun. daerah mangga dua uga ana quare2-an iki. sakwetara kuwi plasa semanggi nylinep ing kawasan sudirman-gatot subroto (lan ora perduli marang kritikan2 amarga isa gawe macet). aku ora ngerti ngapa wong2 sugih kuwi seneng gawe mal, dudu omah. mal-mal mau isine ora beda akeh. dodolanne mung kuwi-kuwi thok. nanging ana uga kang pancen spesialis, kaya roxy mas lan harco mangga dua kang akeh nggo dodolan henpon lan komputer

kancaku, wus nate takon masalah tata kota marang ahline. jarene, jakarta kuwi medeni tembe mburine. amarga akeh2e kang manggon kelas menengah, dudu wong sugih. lan omah2 kanggo kalangan menengah mung sithik. akeh2e ing pinggir kutha kang adoh. taman-taman kutha uga ora diopeni. malah-malah, diilangi fungsine kang kudune kanggo kumpuling warga kutha. yen pembangunan isih kaya ngene terus, suwe2 jakarta sugih mal, nanging ringkih.

jan-janne ora pas yen aku mbandingke mal karo pasar kaya ing desaku, sing rega bubur sumsum mung 250 rupiah. kabeh sing dodol kenal, uga sing tuku. jaman cilikku, bar mulih sekolah aku karo kanca2 sok nggolek duit tiba ing pasar kang wus sepi. kadhang entuk 25 rupiah utawa mung 5 rupiah. jaman kuwi - udakara taun 1981/1983 - aku tuku bubur mung 10 rupiah.

kadhang aku dijak simbahku (aku yen nyeluk dheweke ´mbok del´) blanja menyang kiringan yen pas dina pasaran, mlaku watara 4-5 kilometer. seneng amarga entuk jajanan.

ing jawa ana limang dina kang asring dadi pathokan pasar-pasar : pon, wage, kliwon, legi, paing. aturan iki wus ana kawit jaman mataram kuno (udakara abad 7 masehi). jaman kuwi, desa-desa nyawiji ing pranatan ekonomi nurut pasaran. kliwon dadi punjering desa, biasane ing tengah, lan liyane nganggo pasaran liya. desa-desa sakliyane kliwon biasne khusus dodolan barang khusus. misale : wage kanggo pasar kewan, paing kanggo barang grabah. lan kliwon kang biasne dadi punjering ekonomi dadi pusate amarga kabeh barang mlumpuk ing kene. kliwon biasane manggon ing 'watek' (mungkin yen jaman saiki sinebut ´kecamatan´)