iseng dhudhah2 lemari nemu buku jaman semester 2/3. isine cathetan pejaran plus pisuhan2. ing cedhak lembar pungkasan nemu puisi2 sing akeh2e wis lali. yen dideleng tanggale durung suwe, 21 agustus 1998. sing paling seneng "mengenangmu barang sesaat, untuk ayah." sing paling aneh "reuni." sing paling kampungan "diamku klasik." sing sok romantis "catatan masa kecil." enake endi sing ditulis nang kene? iki wae..., sing paling cekak.

diamku klasik
sambil mendengar bbc london
cari di bawah kasur ini
seribu rindu yang telah kubuang

bangsat!
diamku tetao klasik

mbok menawa, kaya ngene iki kang kelakon ing jaman mbiyen. nalika...

nyambut gawe rasane wis gak bisa konsentrasi. pikirane mung kepengin ndang mulih tekan ngomah........

ing wayang, tatahan tangan ana maknane. jarene bapakku swargi, tanganne satriya kuwi lambang sistem politik jaman wali-wali. wali kang kondang ing babagan wayang ana akeh. sunan kalijaga kondhang dadi dhalang. sunan giri seneng ngubah wayang. mula, dhalang sok nyebut sing kuwasa ing jagading wayang kuwi sanghyang jagad giri nata, amarga sing nata wayang-wayang kuwi mbiyen sunan giri. banjur ana uga sonan bonang kang lantip ing gendhing.

tangane satriya kuwi dadi pralambang yen ulama ana ndhuwuring umara (panguwasa/sultan). driji panunjuk dilempit lan ditutup dening jempol, kuwi lambange umara. lan kang tetep merdhika ya driji telu liyane kang dadi pralambang ulama utawa para wali.





tangane wayang kang ala dipralambangake beda. sing dilempit driji manis lan sing tengah (kaya posisine driji metal). kuwi dadi pralambang tangan kang seneng ngrusak. malah ing wayang kang awujud raseksa, tangan sijine thok kang bisa obah. tangan sijine nyengkerem ing mburi. iki dadi pralambang sing siji seneng ngrusak, sing sijine ngenggem raja brana (harta) kang ora gelem dibagi kanggo wong liya. aku lagi ngerti sakwise nggateake yen jebul pendhita durna lan patih sengkuni uga nganggo posisi driji sing kaya ngene, mung wae tangane bisa obah kabeh. raseksa/buta kang bisa diobahke tangane loro-lorone mung buta cakil.

tangan paling khas kuwi tangane werkudara/sena/bima. tangane nggegem kuku pancanaka.yen wong saiki, posisi kaya ngene iki dianggep lambange wong saresmi.

dene wong-wong cilik ora ana kang mesti. ananging yen punakawan biasane drijine panunjuk sing ora dilempit. kuwi maknane, punakawan utawa wong cilik kuwi bisa dadi pituduh kanggo satriya. bisa uga dimaknani, wong cilik kuwi gaweane protes lan bisa nudhuhke umpama wong kang kuwasa lagi salah. nanging, artine liyane, wong cilik kuwi kurang ajar!

nunggu maghrib sinambi browsing, sinambi ngisi kuping seka album-album anyar sing ana ing meja. ana lee ritenour world of brazil karo def jazz.

jaman revolusi perancis, wong-wong eropa mikirke kamardhikan. busana kan tren ing jaman kuwi luwih simpel. antoine-nicolas de condorcet, pakar matematika, mikirke sing liya. nalika wong2 nganggep revolusi kuwi nyedhakke marang tatanan anyar kang endah, condorcet sedhih. pancen bener kamardhikan kuwi cedhak, nanging dheweke nganggep ngadohke marang kasantosan, kabegjan, kebahagiaan. ing inggris, bukune thomas paine rights of man laris amarga ngomongke hak rakyat. panguwasa bingung. nasionalisme karo agama dadi tameng. dadi negara monarki dudu jawaban, nanging aku uga ora nganggep sosialis utawa liberal kuwi jawaban liyane kang luwih becik. demokrasi? aku ora ngerti. ukara iki ora nate nemu pungkasan kang becik. tanpa negara kaya sing dikarepke karl marx? kuwi ya kaya utopia-ne thomas more liyane. aku ora ngerti wangsulane, kaya dene aku ora ngerti ngapa kok nulis perkara iki. katone mung mbuang2 pulsa wae merga lungguh dhewe ing balkon sepi.

perang ndonya kepisan, kanggone politik jagad, dianggep wiwitan negara-negara nyawiji. perang agawe rukun negara-negara kang ing sisih kang padha. ananging, kanggone wong-wong kang melu perang (uga keluwargane, kuwi dadi kasangsaran ing ngendi-endi.

manut cathetan sejarah, akeh wong dadi kere, panganan angel digoleki. sawetara kuwi, ing jagad mode, jaman-jaman kuwi wiwitan haute couture (istilah perancis sing aku ora nate bisa nyebut kanti bener) mrambah tekan ngendi-endi. inggris lan perancis dadi pusating ndonya. milan lan new york uga melu kondhang.

ngrembuk haute couture (adi busana) kang regeng dienggo ing pesta-pesta iki kaya dadi guyonan nyenengke ing kantor. desainer-desainer indonesia kuwi akeh-akehe ya mung tukang jahit. wong-wong kuwi bisane njiplak seka buku-buku mode, ditiru polane lan diganti wernane, banjur digawe nganggo kain murahan kang dituku seka pasar tanah abang utawa mangga dua. sakwise kuwi didol larang nganti atusan juta. kanti rega sing bisa dienggo tuku sedan kuwi, asring uga jahitane kasar.

nanging wong-wong mau antikritik. ning saiki kan pasa? luwih becik ora susah diteruske rembugane, mengko batal pasaku.

aku kepengin turu. aku kepengin mulih. aku kepengin bali magelang, ning taggal 28 isih suwe. (matur nuwun kanggo ririn sing wis nggolekake tiket)

wong-wong rapat, aku lungguh cedhak pojokan lan ora mudheng apa sing dirembug. rapat iki sampah, wong-wong iki sampah, gawean iki sampah.

perangan tengah ing pagelaran wayang, nalika gunungan tancep panjer jejeg, gara-gara mesti ana. nanging yen pas bharatayudha, gara-gara ora ana. aku ora ngerti alesane kang saknyatane, nanging bapakku mbiyen wis nate ngendika, yen bharatayudha kuwi crita kang sedhih, mula ora ana wektu kanggo gojeg. ananging apa gara-gara kuwi perangan kang nyenengke?

dhalang tansah miwiti gara-gara kanti "bumi gonjang-ganjing langit kelap-kelap." banjur dhalang nggremeng "oommmm" kanti swara kang alon, kaya ati kang perih. kayangan rame lan ndonya isine bubrah. gunungan diobat-abitke rana-rene. blencong (senthir kanggo pepadhang ing wayang) kedhap-kedhip amarga kena angin sabetane gunungan. gonjang-ganjing kuwi mandheg nalika petruk, gareng, bagong, lan semar metu ing pagelaran. gareng nggresula amarga kakehan utang, bagong ngece lan ngajak guyon, petruk nembang, lan semar ngekei wewarah. ing kene, dhalang bisa ngetoake swara asline. gareng swarane cemengkling ora ngepenakke kuping, bagong sember gedhe, semar temuwa. petruk? ora ana kang padha swara petruk antarane dhalang siji lan liyane. yen kepengin ngerti kaya apa swara asline dhalang, rungokna wae swarane petruk. mula gara-gara dadi perangan kanggo ngritik panguwasa, kanggo usul yen ana kang ora cocog ing ati. nanging ing jaman orde baru, dhalang entuk jejibahan nyiarake program-program pemerintah. dadi, dhalang kaya dene juru kampanye kanggo pemerintah umpama ora arep dilarang karo negara golek pangan.

gara-gara kuwi sejatine dadi pralambang marang samubarang kang kedaden. nalika raja lan ksatria ngrampungke urusane, gara-gara dadi pepiling yen para panguwasa kudu eling marang rakyate, wong-wong cilik kaya anak-anake semar iki. amarga, yen wong-wong cilik iki ora digateake, bumi bakal gonjang-ganjing lan para dewa ora jenak lungguhan ing kayangan.



ukara 'bumi' dijupuk seka 'bhumi' 'bhumi', ing jawa kuna, artine meh padha karo negara. desa kuwi 'wanua' utawa 'thani'. kumpulaning wanua/thani kuwi 'watek/watak.' kumpulaning watak/watek kuwi bhumi. bhumi-bhumi iku ginabung dadi negara pusat kang dipimpin dening 'maharaja.' dadi, mirip kaya sistem 'negara serikat.'

gara-gara dhewe ora ana kang ngerti kapan wiwit mlebu ing pagelaran wayang kulit. nanging ing prasasti abad iv jaman tarumanegara, ana katrangan yen 'mawayang' (wayang) lan 'mabanyol' (lawak) wis ana lan dadi tontonang kang populer. rajane nalika kuwi gawe kali ciliwung. lumrah ing jaman kuna, raja-raja gawe saluran irigasi utawa saluran banyu awujud kali kanggo nguripi rakyate. amarga rakyat kuwi wigati supaya 'bhumi' tetep tentrem lan ora ana gonjang-ganjing.

esuk mau aku mikirke perkara rega lenga sing larang lan manuk pilek kang mateni wong. awan resik2 kamar lan nemu peta wisata bali, ana no hp kesawa, guide sing mbiyen ngancani desember taun wingi. wengi iki, dewi nelpon, bom njeblug maneh. apa perlu, ndonya iki diruwat?

sugeng pepisahan kanggo nomer 08568985876

rai

rumangsane, urip kaya mlaku cepet.
lan nalika aku nyoba weruh raiku
dhewe,
ing esuk kang bigar
lan wengi kang tintrim,
aku jebul wis salin
rupa. siji-siji kabeh
dipethik seka panggonan kang beda, rinakit dadi
rai anyar kang durung ngerti
apa jenenge.

akhir2 iki bingung arep ngapa. akeh gawean sing blas ora tak lirik. aku lagi krasan ana ngomah, ing kamarku kang ditata anyar, karo komputerku, karo critaku. karo turu zzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzz

nothing so true as what you once let fall,
‘most women have no characters at all’.
matter too soft a lasting mark to bear,
and best distinguish’d by black, brown, or fair.
how many pictures of one nymph we view,
all how unlike each other, all how true
alexander pope

padi nyanyi mahadewi, alexander pope nulis puisi, lan aku nate percaya yen widodari kuwi ana. nanging wektu mbukteake, widodari kuwi mung impen amarga aku kakean turu.

iki ngimpi:

aku numpak sepur nuju beteng (desa omahe mantan pacarku). kawit kapan ana sepur ing kene? sakngertiku anane mung dhokar utawa ojek. ongkose sewu rupiah, nanging aku nduwene 10 ewu. nanging aku disusuki 10 ewu. dadi gratis. nanging terus aku cubriya, amarga wonge wadon kabeh. terus dhuwit mau ganti werna dadi krupuk urang dibungkus plastik. aku metu mlumpat, lan sepur mau ilang. ngepasi aku mlumpat ana wong wadon loro, ngajak ngobrol ngenani tulisanku. loh? ning jebul aku gaweane wis beda.

mau bengi langsung turu ngono wae. tanpa nyetel tv, uga komputer. nalika tangi, sholat, lan kaya biasane: dolanan komputer karo nyrutup teh cap tjangkir. utekku tekan ngendi2. iseng mbenerke tulisanku. 6 bab? lumayan lah. tambah 2 bab ing 2 minggu iki.

mangkat rada awan menyang toko buku aksara kemang. ing ndalan ngobrol karo sopir sing semangat crita ngenani 'kebijakan lalu lintas di jakarta.'

aku njupuk buku papat, lan banjur mulih numpak metromini 77. aku paling seneng maca buku ing bis. lan karo nggateake tulisan ngenani burma (myanmar), aku dadi kepikiran. ing ndonya liya, kahanan liya, kahanan kang uga beda. aku lagi ngerti yen animal farm karangane george orwell kae sindiran kanggo negara burma.



tekan blok m wis tekan kaca (halaman) 23. mangan soto ayam lan es cao ing blok m karo neruske maca, mbayar (lan sing dodol ngomong 'makasih' tanpa ndeleng aku), tuku pulsa, terus munggah ing terminal.

jakarta mendhung. udan rintik2, wong2 nganggo klambi sekolah mlayu2 wedi kudanan.

kopaja s66 mlaku mlipiri dalan, nganti tekan ratu plaza aku mudhun.

karo mlaku aku isih kelingan burma. we burmese, we need to escape. we don't want to read non-fiction. we want only fiction and fantasy. we want to read about heroes - strong men, clever men. jarene hla htut, wong burma. kyaw thein, penyair, mung bisa nulis puisi ngenani tresna, amarga bawa akyaung m'yay neh (aja nulis perkara urip!).

wedi, nesu, sedhih. dendam?

kedjaba kasebut ing dhuwur, jen mbokmenawi aku diparengi honorarium supaja kagem uang duduk para staff redaksi db jen nglembur bengi.

ing taun 1962/1963, majalah djaja baja gawe sayembara ngarang crita cekak (cerpen). sayembara iki diumumke ing edisi 29 desember 1963. ana 179 cerkak mlebu kang tinulis dening 163 pujangga. sing menang nomer siji slendang bang-bangan anggitane suparta brata, nomer loro godhaning katresnanany asmara. lan kang istimewa kuwi juwara sing nomer lima, yaiku sura dira djajaningrat, lebur dening pangastuti kang tinulis ismijati seka kediri. tinimbang pengarang liyane, dheweke ora kondhang ing jagad sastra jawa.

kaya layang kang tak kutip ing dhuwur, ismijati ora gelem nampa hadiah. wanita iki kelairan 19 september 1925. ismijati kuwi lonthe lan mucikari ing kediri. nalika kuwi umure wis 38 taun, dadi kepetung 'lonthe tua.' nanging jarene suripan sadi hutomo (iki hb jassin-e sastra jawa), isih ketok seksi. ismijati ngaku, yen dheweke dadi lonthe ora merga golek dhuwit. dheweke malah wis nate melu organisasi wanita. alesane mlebu bisnis seks kuwi mung prasaja: balas dendam karo bojone.

wedi, nesu, sedhih, dendam. kuwi energi liya kang kebak inspirasi. nalika aku munggah nuju kantorku ing lantai 26, wong2 katon resik wangi kaya tanpa perkara. aku lungguh ing mejaku, lan mungkin uga kaya tanpa perkara.

tangi turu ing kamar semrawut lan aku kelingan aswatama. iki mesti merga mau bengi ngrungoake wayang seka radio. mau bengi aswatama diajar sadewa ing alun-alun dwarawati. aswatama kuwi wayang ora penting. rambut lan sikile kaya jaran, amarga lair seka jaran sembrani malihane dewi krepi. wonge kendel, pinter, lan piter olah kaprajuritan. pusakane cundamanik. wonge ngeyelan.

nalika bharatayudha, dheweke ngerti yen prabu salya licik. nalika kuwi salya dadi kusire adhipati karna. salya kuwi maratuwane karna. perang tandhing antarane arjuna lan adhipati karna iki sakjane imbang. ngepasi karna arep manah arjuna, jarane disendhal dening salya, mula panahe mleset mung ngenani rambute arjuna. arjuna ganti gelungan rambut dadi kaya karna, mula lakon wayange 'karna tandhing' amarga kaya ana karna loro lagi tandhing.

ngerti polahe salya kaya ngono kuwi, aswatama nesu. dheweke lapuran karo prabu duryudana. nanging duryudana iku uga mantune salya. aswatama disalhke lan diusir seka astina. dheweke mulih menyang tempuru, kerajaane ibune.

bharatayudha wus rampung lan aswatama kelingan karo banowati kang mestine wis randha. dheweke nyulik banowati, nanging ora gelem. banowati isih kelingan yen dijanjeni bakal dadi bojone arjuna. banowati bisa oncat seka cekelane aswatama lan mulih menyang kraton banjur dhaup karo arjuna.

ngepasi wengi, aswatama mlebu karton astina. alon-alon dheweke mlebu kamare wong-wong kang lagi turu. iki kedaden ing lakon 'aswatama nglandhak.' ing kono dheweke mateni wong akeh. drestadyumna (sedulure srikandi sing mateni durna), pancawala (anake yudhistira), srikandi, lan mestine banowati. dadi banowati mung dadi bojone arjuna mung sedina.

banjur aswatama mlaku nuju kamare parikesit. bayi parikesit nangis lan njejak pusaka pasopati kang banjur ngenani pundhake aswatama. aswatama njerit, mlayu, lan konangan dening bima. bima nesu lan ngremukke sirahe aswatama nganggo gada rujakpolo.

aku ora ngerti ngapa nggambar kaya ngene iki. maune mung niat arep nggambar rai, nanging jebul dadi gambar aneh kaya ngene iki.

bungahe atine harlan angel dicritaake, kaya wong narik lotre nomer siji, ooo, luwih maneh. kaya wong kaliren nemu gethuk saplenuk. mripate mbrabak kaya arep nangis-nangisa, cekelane kenceng banget.

sapa bisa ngira yen tulisan iki karangane kho ping hoo? wong iki luwih kondhang dadi penulis crita2 kungfu. nanging saklawase uripe, kho ping hoo uga nate nulis 3 novel basa jawa: aja dumeh, anda widadari, lan kaya kang tinulis ing ndhuwur kuwi lintang-lintang dadi seksi. novel-novel kuwi mlebu ing roman panglipur wuyung kang akeh nalika aku durung lair.

aku dhewe durung nate maca kabeh tulisan kuwi kanti lengkap. aku wis nate takon karo sapardi djoko damono kang disertasine sastra jawa, ana ngendi nggoleki novel-novel kuwi? lan wangsulane cekak nanging marai ora kepenak,"kalau mau mencari ya ke belanda."

landa? adoh banget lan jelas ora ana dhuwit kanggo lunga rana. rasane gelem wae yen kudu metu seka gawean umpama kuwi bisa kelakon. nanging yen dipikir maneh, pancen luwih bener yen disimpen ing kana. ing kene, mbok menawa wis ora ana. aku dhewe ora yakin yen balai pustaka, kang mbiyen sok nerbitke novel jawa, isih nyimpen.

tak critani

aku ora bisa crita
saka kumpulaning ukara-ukara, kang digawe seka punggelan-punggelan kapang
kapang kang disimpen seka ati rusak
aku eling marang crita watu cilik ing prapatan
aku eling critane mlaku sesandhingan ing sawah, guyon ing pinggir kali, golek welut ing wayah wengi
lan mestine, aku uga kelingan
crita pisanan ing emper omah, cekelan tangan, ngomongke iwak ing segara
nanging apa kuwi bener-crita sing tenanan?
seka kabeh crita mau, aku mung nganggep critaku mung ana siji
saiki, dudu crita wingi kang sakjane mung dongeng
lan sesuk, kuwi crita liya kang mung ana ing ukara
lan aku ora bisa crita

spineli, 30/Aug/05