wayang kuwi dolanan wewayangan. dudu objek yang sejati nanging bisa agawe nangis. empu kanwa, pujangga jaman airlangga nate nulis:

wong kang nonton wayang nangis, ngungun lan sungkawa, kamangka wus ngerti uga yen kang ditonton mau mung kulit kang ditatah, diwenehi wujud manungsa, lan bisa ngucap. wong kang nonton kaya wong kang seneng rajabrana ndonya. mula dadi kepencut, ora ngerti yen sejatinu mung bayangan kaya siluman

kanti ndonya kang beda, mbah kanwa iki kaya mbah buyut plato kang lunga menyang akademia. "ndonya iki mung tiruan." kaya dene sufi kang mumpet ing nggunung. akeh wong2 kuna kang nganggep wayang kuwi luwih sejati tinimbang asline. dhalang2 ora wani gawe crita prabu baladewa kalah yen entuk tanggapan nang madura. akeh sing percaya, yen wong-wong madura kuwi keturunane prabu baladewa. baladewa kuwi kratone ing mandura, ing crita wayang. dadi ya mirip karo jeneng madura.

ana maneh kang banjur dadi fatalis. Hyang kuwi ya kaya dhalang. manungsa mung manut apa karepe dhalang. dadi ing jawa, ana kang ngugemi omongan "mung sak derma nglakoni."yosodipuro i nganggep liyane maneh. dhalang kuwi pralambange suksmane manungsa. wayang kuwi kekarepan.

ana sakwijining wayang kang asline seka wewayangan. bagong kuwi lair seka wewayangane semar. yen ing lakon-lakon, kadhangkala crita iki digambagrke bagong seka kuncunge semar. mula, tinimbang petruk karo gareng, wujude bagong luwih mirip semar. semar njaluk karo dhewa supaya entuk kanca, mula digawe kanca seka wewayangane mau. nanging ora kaya semar, bagong ora nduwe sopan-santun lan grusa-grusu. bagong lan semar beda ing sifat, nanging mirip ing wujud. ing pedhalangan surakarta, wiwit 1749 nganti jaman anyaran indonesia mardhika, wayang bagong ora ana. kadhangkala diganti nganggo wayangkang sinebut cengguris. kabiasaan iki diwiwiti seka jaman pakubuwono iii. pakubuwono iii kuwi asor karo walanda (voc). dheweke isin merga kalah karo landa, mula ora ngentuakake bagong ana ing wayang. bagong, kang sifate cluthak lan ngomong saksenenge, asring digawe dhalang kanggo ngritik sapa wae. ing jogja, bagong tetep aman-aman wae ana ing wayang. malah dhalang-dhalang jogja nambahi maneh tokoh antasena kanggo ngritik penjajah landa. nanging ora kaya bagong, antasena isih nduwe panguwasa. dheweke ksatria. lan bagong?



bagong kuwi mung wewayangan, dadi apa kang dilakoni ora ana beban. bagong dadi gantine nalika semar ewuh ing wicara. asline, ing pedhalangan jawa wetan ora ana petruk lan gareng. punakawan kuwi umume pancen mung loro thok. bancak lan dhoyok. togog lan bilung. jurudeh & prasanta (wayang panji). sabdapalon & nayagenggong. penthul&tembem. nanging ing bali, punakawan kuwi ana papat. ing jawa kulon ana wolu.

kejaba kuwi, wayang sejatine luwih pas yen dideleng seka mburi kelir. dadine mung ireng lan putih. semar lan bagong dadi ora beda adoh.janaka karo karo irawan kuwi sejatine ora beda adoh. wong tuwa apa enom sejatine ora beda. sandhangan rakyat karo panguwasa ya padha irenge. ora katon gebyare makutha sang kresna utawa ali-aline bambang ekalaya.

yen wis ngene iki dadi kaya ketemu pak dhe karl marx. simbah buyut plato wis lali. nanging wewayangane awake dhewe? mbokmenawa ora bakal bisa lali. yen isih ana srengenge, isih ana cahya, isih ana rembulan, dhewe nduwe wewayangan.

ing jagad karawitan, martopangrawit luwih kondhang tinimbang pontjopangrawit, gurune. aku uga lagi ngerti pontjopangrawit setengah minggu kepungkur, ing bentara. buku riset margaret j kartomi nyritaake gamelan gaweane pontjopangrawit kang sinebut gamelan digul. gamelan iki digawe nalika ing digul 1920-an.


maune aku ora niat maca bukune. aku mung penasaran karo gendhinge, lan ing bukune ana bonus cd-ne. lan pancen elok tenan. gamelan kuwi rinungu apik. kamangka barange digawe seka kaleng lan kayu-kayu bekas. bonang digawe seka rantang-rantang bekas. nanging swarane luwih apik tinimbang gamelan seka wesi.

umume, gamelan kuwi ana loro, yen amnut materiale. gamelan seka wesi, kang asring dienggo ing ndesa-desa lan gamelan perunggu, kang dienggo ing kraton. yen kaya sing tak enggo dolanan jaman cilikku mbiyen,, gamelane paling ya seka wesi. aku wis nate nuthuk gamelan perunggu nalika melu lomba, lan pancen swarane cemengkling.

bali perkara gamelan digul mau. nalika ngrungoake swara rebab kang dimainke pontjopangrawit, rasane kaya nglangut. nalika dheweke ing digul, dheweke nggawe rebab seka kaleng sarden lan membran-e nganggo kulit kewan.

swara rebab ing cd iki pancen ora nganggo rebab kuwi, amarga rekamanne ing antarane 1956-58. ing kene, gendhing renyep, ladrang eling-eling kasmaran slendro mau rinasa sepi ing pikiran.

gamelan digul dhewe saiki ana ing monash university. ana rekaman tahun 2002 seka gendhing iki lan isih rinasa apik. seka gendhing ladrang wilujeng (laras slendro manyura), swara gambange isih apik, kenong isih cemengkling (ning katone sing nuthuk kurang alus), balungan (saron, demung) isih waras swarane.

sing ora waras ya critane pontjopangrawit kuwi. dheweke melu pki lan rekasa dening kahanan. ora kaya hatta kang bisa urip luwih kepenak ing digul (ana rewang lan entuk nulis, digaweake omah dhewe), ahli gamelan iki kudu melu mbukak alas lan kena malaria.

crita seka penerjemah versi indonesia, hersri setiawan, uga ora kalah nrenyuhke. mantan anggota lekra kang dibuang ing pulau buru iki uga kesurang-surang kahanan. jaman ing pulau buru, kurang luwih 17 gamelan wis digawe. gamelan2 kuwi digawe seka bekas bom-bom. rinakit dadi gamelan kang luwih lengkap lan kanti (jarene) swara kang luwih apik. ananging, gamelan2 mau wis ora ana tilase. <

wengi ing kantor

lagu blower’s daughter lagi keprungu seka radio. sakwetara aku kudu nulis saktulisan maneh lan ngedit saktulisan liyane. wa lah, malah ditambahi lagu2 king of convinience

turon ing kamare swargi bapak. mentas wae radione ngrampungke crita, judule "mitoni." aku dadi kelingan bapak lan uga durung tilik kuburane lebaran iki. bapak mbiyen sok ngisi acara kaya ngene iki ing radio. maca novel basa jawa kang akeh2e isine tresna, tresna, lan tresna. istilahe crita2 panglipur wuyung. wuyung kuwi artine "jatuh cinta." eman, dene saiki wis angel golek acara kaya ngene iki. mbok menawa, amarga wacanane kurang.

takbir wis rame keprungu. swara radio mung ngancani tanpa ginape. aku rumangsa, pasa taun iki nggawa akeh wangsulan marang pitakonan-pitakonan salawase uripku. lebaran iki uga nggawa wangsulan liyane. uripku sabanjure, uripke kepungkur. teror telpon sing kejawab maneh seka sapa, lan laku urip sebanjure. uga, dosa-dosa kang ora kinira sing wis dilakoni. aku pancen kudu njaluk ngapura marang wong akeh. aku pancen ora bakal dadi fitri suci kaya bima nalika ketemu dewa ruci.

iseng dhudhah2 lemari nemu buku jaman semester 2/3. isine cathetan pejaran plus pisuhan2. ing cedhak lembar pungkasan nemu puisi2 sing akeh2e wis lali. yen dideleng tanggale durung suwe, 21 agustus 1998. sing paling seneng "mengenangmu barang sesaat, untuk ayah." sing paling aneh "reuni." sing paling kampungan "diamku klasik." sing sok romantis "catatan masa kecil." enake endi sing ditulis nang kene? iki wae..., sing paling cekak.

diamku klasik
sambil mendengar bbc london
cari di bawah kasur ini
seribu rindu yang telah kubuang

bangsat!
diamku tetao klasik

mbok menawa, kaya ngene iki kang kelakon ing jaman mbiyen. nalika...

nyambut gawe rasane wis gak bisa konsentrasi. pikirane mung kepengin ndang mulih tekan ngomah........

ing wayang, tatahan tangan ana maknane. jarene bapakku swargi, tanganne satriya kuwi lambang sistem politik jaman wali-wali. wali kang kondang ing babagan wayang ana akeh. sunan kalijaga kondhang dadi dhalang. sunan giri seneng ngubah wayang. mula, dhalang sok nyebut sing kuwasa ing jagading wayang kuwi sanghyang jagad giri nata, amarga sing nata wayang-wayang kuwi mbiyen sunan giri. banjur ana uga sonan bonang kang lantip ing gendhing.

tangane satriya kuwi dadi pralambang yen ulama ana ndhuwuring umara (panguwasa/sultan). driji panunjuk dilempit lan ditutup dening jempol, kuwi lambange umara. lan kang tetep merdhika ya driji telu liyane kang dadi pralambang ulama utawa para wali.





tangane wayang kang ala dipralambangake beda. sing dilempit driji manis lan sing tengah (kaya posisine driji metal). kuwi dadi pralambang tangan kang seneng ngrusak. malah ing wayang kang awujud raseksa, tangan sijine thok kang bisa obah. tangan sijine nyengkerem ing mburi. iki dadi pralambang sing siji seneng ngrusak, sing sijine ngenggem raja brana (harta) kang ora gelem dibagi kanggo wong liya. aku lagi ngerti sakwise nggateake yen jebul pendhita durna lan patih sengkuni uga nganggo posisi driji sing kaya ngene, mung wae tangane bisa obah kabeh. raseksa/buta kang bisa diobahke tangane loro-lorone mung buta cakil.

tangan paling khas kuwi tangane werkudara/sena/bima. tangane nggegem kuku pancanaka.yen wong saiki, posisi kaya ngene iki dianggep lambange wong saresmi.

dene wong-wong cilik ora ana kang mesti. ananging yen punakawan biasane drijine panunjuk sing ora dilempit. kuwi maknane, punakawan utawa wong cilik kuwi bisa dadi pituduh kanggo satriya. bisa uga dimaknani, wong cilik kuwi gaweane protes lan bisa nudhuhke umpama wong kang kuwasa lagi salah. nanging, artine liyane, wong cilik kuwi kurang ajar!

nunggu maghrib sinambi browsing, sinambi ngisi kuping seka album-album anyar sing ana ing meja. ana lee ritenour world of brazil karo def jazz.

jaman revolusi perancis, wong-wong eropa mikirke kamardhikan. busana kan tren ing jaman kuwi luwih simpel. antoine-nicolas de condorcet, pakar matematika, mikirke sing liya. nalika wong2 nganggep revolusi kuwi nyedhakke marang tatanan anyar kang endah, condorcet sedhih. pancen bener kamardhikan kuwi cedhak, nanging dheweke nganggep ngadohke marang kasantosan, kabegjan, kebahagiaan. ing inggris, bukune thomas paine rights of man laris amarga ngomongke hak rakyat. panguwasa bingung. nasionalisme karo agama dadi tameng. dadi negara monarki dudu jawaban, nanging aku uga ora nganggep sosialis utawa liberal kuwi jawaban liyane kang luwih becik. demokrasi? aku ora ngerti. ukara iki ora nate nemu pungkasan kang becik. tanpa negara kaya sing dikarepke karl marx? kuwi ya kaya utopia-ne thomas more liyane. aku ora ngerti wangsulane, kaya dene aku ora ngerti ngapa kok nulis perkara iki. katone mung mbuang2 pulsa wae merga lungguh dhewe ing balkon sepi.

perang ndonya kepisan, kanggone politik jagad, dianggep wiwitan negara-negara nyawiji. perang agawe rukun negara-negara kang ing sisih kang padha. ananging, kanggone wong-wong kang melu perang (uga keluwargane, kuwi dadi kasangsaran ing ngendi-endi.

manut cathetan sejarah, akeh wong dadi kere, panganan angel digoleki. sawetara kuwi, ing jagad mode, jaman-jaman kuwi wiwitan haute couture (istilah perancis sing aku ora nate bisa nyebut kanti bener) mrambah tekan ngendi-endi. inggris lan perancis dadi pusating ndonya. milan lan new york uga melu kondhang.

ngrembuk haute couture (adi busana) kang regeng dienggo ing pesta-pesta iki kaya dadi guyonan nyenengke ing kantor. desainer-desainer indonesia kuwi akeh-akehe ya mung tukang jahit. wong-wong kuwi bisane njiplak seka buku-buku mode, ditiru polane lan diganti wernane, banjur digawe nganggo kain murahan kang dituku seka pasar tanah abang utawa mangga dua. sakwise kuwi didol larang nganti atusan juta. kanti rega sing bisa dienggo tuku sedan kuwi, asring uga jahitane kasar.

nanging wong-wong mau antikritik. ning saiki kan pasa? luwih becik ora susah diteruske rembugane, mengko batal pasaku.

aku kepengin turu. aku kepengin mulih. aku kepengin bali magelang, ning taggal 28 isih suwe. (matur nuwun kanggo ririn sing wis nggolekake tiket)

wong-wong rapat, aku lungguh cedhak pojokan lan ora mudheng apa sing dirembug. rapat iki sampah, wong-wong iki sampah, gawean iki sampah.

perangan tengah ing pagelaran wayang, nalika gunungan tancep panjer jejeg, gara-gara mesti ana. nanging yen pas bharatayudha, gara-gara ora ana. aku ora ngerti alesane kang saknyatane, nanging bapakku mbiyen wis nate ngendika, yen bharatayudha kuwi crita kang sedhih, mula ora ana wektu kanggo gojeg. ananging apa gara-gara kuwi perangan kang nyenengke?

dhalang tansah miwiti gara-gara kanti "bumi gonjang-ganjing langit kelap-kelap." banjur dhalang nggremeng "oommmm" kanti swara kang alon, kaya ati kang perih. kayangan rame lan ndonya isine bubrah. gunungan diobat-abitke rana-rene. blencong (senthir kanggo pepadhang ing wayang) kedhap-kedhip amarga kena angin sabetane gunungan. gonjang-ganjing kuwi mandheg nalika petruk, gareng, bagong, lan semar metu ing pagelaran. gareng nggresula amarga kakehan utang, bagong ngece lan ngajak guyon, petruk nembang, lan semar ngekei wewarah. ing kene, dhalang bisa ngetoake swara asline. gareng swarane cemengkling ora ngepenakke kuping, bagong sember gedhe, semar temuwa. petruk? ora ana kang padha swara petruk antarane dhalang siji lan liyane. yen kepengin ngerti kaya apa swara asline dhalang, rungokna wae swarane petruk. mula gara-gara dadi perangan kanggo ngritik panguwasa, kanggo usul yen ana kang ora cocog ing ati. nanging ing jaman orde baru, dhalang entuk jejibahan nyiarake program-program pemerintah. dadi, dhalang kaya dene juru kampanye kanggo pemerintah umpama ora arep dilarang karo negara golek pangan.

gara-gara kuwi sejatine dadi pralambang marang samubarang kang kedaden. nalika raja lan ksatria ngrampungke urusane, gara-gara dadi pepiling yen para panguwasa kudu eling marang rakyate, wong-wong cilik kaya anak-anake semar iki. amarga, yen wong-wong cilik iki ora digateake, bumi bakal gonjang-ganjing lan para dewa ora jenak lungguhan ing kayangan.



ukara 'bumi' dijupuk seka 'bhumi' 'bhumi', ing jawa kuna, artine meh padha karo negara. desa kuwi 'wanua' utawa 'thani'. kumpulaning wanua/thani kuwi 'watek/watak.' kumpulaning watak/watek kuwi bhumi. bhumi-bhumi iku ginabung dadi negara pusat kang dipimpin dening 'maharaja.' dadi, mirip kaya sistem 'negara serikat.'

gara-gara dhewe ora ana kang ngerti kapan wiwit mlebu ing pagelaran wayang kulit. nanging ing prasasti abad iv jaman tarumanegara, ana katrangan yen 'mawayang' (wayang) lan 'mabanyol' (lawak) wis ana lan dadi tontonang kang populer. rajane nalika kuwi gawe kali ciliwung. lumrah ing jaman kuna, raja-raja gawe saluran irigasi utawa saluran banyu awujud kali kanggo nguripi rakyate. amarga rakyat kuwi wigati supaya 'bhumi' tetep tentrem lan ora ana gonjang-ganjing.

esuk mau aku mikirke perkara rega lenga sing larang lan manuk pilek kang mateni wong. awan resik2 kamar lan nemu peta wisata bali, ana no hp kesawa, guide sing mbiyen ngancani desember taun wingi. wengi iki, dewi nelpon, bom njeblug maneh. apa perlu, ndonya iki diruwat?

sugeng pepisahan kanggo nomer 08568985876

rai

rumangsane, urip kaya mlaku cepet.
lan nalika aku nyoba weruh raiku
dhewe,
ing esuk kang bigar
lan wengi kang tintrim,
aku jebul wis salin
rupa. siji-siji kabeh
dipethik seka panggonan kang beda, rinakit dadi
rai anyar kang durung ngerti
apa jenenge.

akhir2 iki bingung arep ngapa. akeh gawean sing blas ora tak lirik. aku lagi krasan ana ngomah, ing kamarku kang ditata anyar, karo komputerku, karo critaku. karo turu zzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzz